آموزش مهارتهای اجتماعی به کودکان؛ راهنمای والدین برای تقویت ارتباط و تعامل
آموزش مهارتهای اجتماعی به کودکان؛ راهنمای والدین برای تقویت ارتباط و تعامل
مهارتهای اجتماعی به کودک کمک میکنند تا بتواند با دیگران ارتباط برقرار کند، احساسات و خواستههای خود را بیان کند، در بازیهای گروهی مشارکت داشته باشد و موقعیتهای مختلف اجتماعی را بهتر درک کند. این مهارتها بهصورت ناگهانی ایجاد نمیشوند؛ کودک آنها را بهتدریج و از طریق مشاهده، تجربه، بازی و تعامل با والدین و دیگران یاد میگیرد.
آموزش مهارتهای اجتماعی به کودک نیز لزوماً به معنای نشاندن او برای یک آموزش مستقیم و توضیح دادن قوانین رفتاری نیست. بسیاری از این مهارتها را میتوان در جریان بازی و اتفاقات روزمره، به شکلی طبیعی تمرین کرد.
مهارتهای اجتماعی کودکان شامل چه مواردی است؟
مهارت اجتماعی مجموعهای از تواناییهایی است که به کودک کمک میکنند در موقعیتهای مختلف با دیگران ارتباط برقرار کند. بعضی از این مهارتها از سالهای نخست زندگی شکل میگیرند و بهمرور پیچیدهتر میشوند.
۱. گوش دادن و گفتوگو
کودک باید بهتدریج یاد بگیرد هنگام صحبت کردن دیگران گوش دهد، برای بیان خواسته خود صبر کند و در گفتوگو نوبت را رعایت کند.
برای تمرین این مهارت میتوان در گفتوگوهای روزمره، فرصت کافی برای صحبت کردن به کودک داد و به حرفهای او با دقت گوش کرد.
۲. شناخت و بیان احساسات
شناخت احساسات خود و دیگران بخش مهمی از ارتباط اجتماعی است. کودک ممکن است در ابتدا احساساتی مانند شادی، ناراحتی، ترس یا عصبانیت را تجربه کند، اما هنوز نتواند آنها را نامگذاری یا دربارهشان صحبت کند.
صحبت کردن درباره حالت چهره شخصیتهای داستان، تصاویر و اتفاقات روزمره میتواند فرصتی برای آشنایی کودک با احساسات ایجاد کند.
برای مثال میتوان هنگام دیدن یک تصویر از کودک پرسید: «فکر میکنی این شخصیت چه احساسی دارد؟» یا «چه اتفاقی باعث شد خوشحال شود؟»
۳. رعایت نوبت
رعایت نوبت یکی از مهارتهایی است که کودک در بازی و تعامل با دیگران بهتدریج یاد میگیرد.
بازیهای دونفره و گروهی فرصت مناسبی برای تمرین این مهارت هستند. والد میتواند در بازیهای ساده، نوبت خود و کودک را مشخص کند و با تکرار، مفهوم انتظار برای نوبت را به کودک نشان دهد.
۴. همکاری و مشارکت
کودک در تعامل با دیگران موقعیتهای زیادی برای همکاری دارد؛ از جمع کردن وسایل بازی گرفته تا ساختن چیزی با کمک یکدیگر یا شرکت در یک بازی گروهی.
بهتر است به جای تأکید صرف بر نتیجه، خودِ مشارکت و همکاری کودک مورد توجه قرار گیرد. این کار به کودک نشان میدهد که انجام دادن یک فعالیت در کنار دیگران نیز ارزشمند است.
۵. اشتراکگذاری و توجه به دیگران
کودک بهتدریج یاد میگیرد که دیگران نیز خواستهها و احساسات خودشان را دارند. بازی و موقعیتهای روزمره میتوانند فرصت مناسبی برای تمرین توجه به دیگران و رعایت خواستههای آنها ایجاد کنند.
البته انتظار رفتار کاملاً بزرگسالانه از کودک منطقی نیست و این مهارتها متناسب با سن و تجربه کودک شکل میگیرند.
۶. سلام کردن و آداب ارتباط با دیگران
سلام کردن، خداحافظی کردن، تشکر کردن و درخواست کردن از دیگران از جمله رفتارهای سادهای هستند که کودک میتواند از طریق مشاهده و تکرار یاد بگیرد.
بهتر است والد به جای وادار کردن کودک به انجام این رفتارها، خودش الگوی مناسبی باشد و فرصت دهد کودک بهتدریج آنها را در موقعیتهای واقعی تجربه کند.
چگونه مهارتهای اجتماعی کودک را در خانه تقویت کنیم؟
برای تقویت مهارتهای اجتماعی لازم نیست همیشه فعالیت آموزشی مشخصی داشته باشید. بسیاری از موقعیتهای معمول زندگی میتوانند به فرصت یادگیری تبدیل شوند.
بازیهای نقشآفرینی
در بازی نقشآفرینی، کودک میتواند موقعیتهایی مانند رفتن به مهمانی، بازی در پارک، رفتن به مهد کودک یا ملاقات با یک دوست را بازی کند.
در این بازیها میتوان موقعیتهایی مانند سلام کردن، درخواست کردن، رعایت نوبت، کمک کردن و خداحافظی کردن را به شکل طبیعی تمرین کرد.
داستانخوانی و گفتوگو درباره شخصیتها
داستانها فرصت خوبی برای صحبت کردن درباره رفتار و احساس شخصیتها ایجاد میکنند. بعد از خواندن داستان میتوان درباره اتفاقات آن صحبت کرد و از کودک پرسید شخصیتها چه احساسی داشتند یا چرا یک رفتار خاص را انجام دادند.
کتابهایی که موقعیتهای اجتماعی آشنا را روایت میکنند، میتوانند این گفتوگوها را برای کودک ملموستر کنند.
برای نمونه، پک مهارتهای اجتماعی گالیله کوچولو شامل سه کتاب پارچهای با موضوعهای پارک، مهمانی و مهد کودک است و موقعیتهایی مانند ارتباط با دیگران، بازی گروهی، رعایت نوبت، همکاری و دوستی را در قالب داستانهای ساده کودکانه دنبال میکند.
الگو بودن والدین
کودکان بخش زیادی از رفتارهای اجتماعی را از مشاهده اطرافیان یاد میگیرند. نحوه صحبت کردن والدین با یکدیگر، گوش دادن به دیگران، عذرخواهی کردن، تشکر کردن و حل اختلافها میتواند برای کودک نقش الگو داشته باشد.
بنابراین آموزش مهارت اجتماعی فقط با توضیح دادن به کودک اتفاق نمیافتد؛ رفتار روزمره بزرگسالان نیز بخشی از این آموزش است.
استفاده از بازیهای گروهی
بازیهای دونفره و گروهی میتوانند موقعیتهایی برای تمرین نوبت، همکاری، پیروی از قوانین ساده و ارتباط با دیگران ایجاد کنند.
در این بازیها بهتر است هدف فقط برنده شدن نباشد. گاهی خودِ تعامل، همکاری و رعایت قوانین ارزش آموزشی بیشتری از نتیجه بازی دارد.
آموزش مهارتهای اجتماعی در سنین پایین
مهارتهای اجتماعی از سالهای نخست زندگی و از تعامل کودک با والدین و اطرافیان شکل میگیرند. در ابتدا ممکن است این مهارتها بسیار ساده باشند؛ مانند برقراری ارتباط چشمی، واکنش به حالت چهره، تقلید رفتارها یا واکنش نشان دادن به افراد آشنا.
با بزرگتر شدن کودک، مهارتهایی مانند گفتوگو، بازی مشترک، رعایت نوبت، همکاری، دوستی و حل اختلاف اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
به همین دلیل بهتر است انتظار ما از کودک متناسب با سن و مرحله رشد او باشد. هدف آموزش مهارتهای اجتماعی، تبدیل کردن کودک به فردی کاملاً منظم و مطابق با قوانین بزرگسالان نیست؛ بلکه فراهم کردن فرصتهایی است که کودک بتواند بهتدریج ارتباط با دیگران را تجربه و درک کند.
جمعبندی
مهارتهای اجتماعی از مهمترین تواناییهایی هستند که کودک برای برقراری ارتباط با دیگران به آنها نیاز دارد. شناخت احساسات، گوش دادن، گفتوگو، رعایت نوبت، همکاری، توجه به دیگران و آشنایی با آداب ساده ارتباطی، همگی مهارتهایی هستند که بهمرور و از طریق تجربه شکل میگیرند.
بازی، داستان، گفتوگو و الگوبرداری از رفتار بزرگسالان از روشهای طبیعی برای ایجاد فرصت یادگیری این مهارتها هستند. هرچه کودک فرصت بیشتری برای تجربه موقعیتهای اجتماعی متناسب با سن خود داشته باشد، امکان تمرین و یادگیری این مهارتها نیز بیشتر میشود.